آیا تا به حال به دانههای کوچک قهوه نگاه کردهاید؟ به نظر شما درون آن چه خبر است؟ آیا ساختار داخلی سادهای دارد یا از چند لایه تشکیل شده است؟ راستش را بخواهید ما هم کمی کنجکاو شدیم و دوست داشتیم بدانیم آناتومی دانه قهوه به چه شکل است؟ آناتومی قهوه یعنی نگاهی دقیق و موشکافانه به ساختار پیچیده دانههای کوچکی که از دل خاک سر برآوردهاند. شاید برایتان جالب باشد بدانید دانه قهوه لایههای مختلفی دارد که در مرحله رشد و نمو و عطر و طعم نهایی قهوه نقش مهمی را ایفا میکنند. آشنایی با این لایهها باعث میشود بهتر بتوانیم مراحل پیچیده فرآوری و رست قهوه را درک کنیم.
لایه اول یا همان پوست خارجی، اکسوکارپ نام دارد که سطح دانه را میپوشاند. لایه زیرین آن موسیلاژ یا پالپ نام دارد که سرشار از مواد مغذی، پروتئین و انواع قند است. پوست نقرهای قهوه که سیلور اسکین نام دارد در مرحله رست از دانه جدا میشود. در نهایت به بخش اصلی دانه میرسیم که اندوسپرم نام دارد و سرشار از روغنها، اسیدها و مواد شیمیایی نظیر کافئین است. عطر و طعم بینظیر قهوه مدیون همین لایه داخلی است.
در این مقاله میخواهیم دست در دست یکدیگر به بررسی دقیق لایههای مختلف قهوه بپردازیم و به صورت علمی با آناتومی دانه قهوه آشنا شویم. به این ترتیب پیچیدگیهای قهوه را درک میکنیم و با نقش هر یک از لایهها در مراحل مختلف رشد دانه آشنا میشویم.

بررسی آناتومی قهوه و لایه های مختلف آن
احتمالا میدانید که قهوه همان دانههای کوچک درون گیلاس این میوه خوش رنگ است. در واقع میوه درخت قهوه شبیه گیلاس است به همین دلیل به آن گیلاس قهوه میگوییم و دانههایی که از آنها برای عصاره گیری و تهیه نوشیدنی استفاده میکنیم درون این میوه سرخ رنگ قرار دارند. بسیار خب، اکنون بیایید یکی از این گیلاسها را برش بزنیم و ببینیم داخل آنها چه خبر است. هنگامی که میوه را باز کنیم لایههای مختلفی را میبینیم که عبارتند از:
- اِکسوکارپ یا پریکارپ که همان پوست خارجی گیلاس قهوه است؛
- موسیلاژ یا پالپ که به قسمت گوشتی میوه میگوییم؛
- لایه پکتین؛
- لایه اِندوکارپ یا پارچمنت؛
- پوست نقرهای یا سیلور اسکین؛
- اِندوسپرم که همان دانه قهوه است.

دانهای که ما از آن برای تهیه نوشیدنیهای کافئیندار دلخواه خود استفاده میکنیم مواد مغذی مورد نیاز جوانههای درخت قهوه را تامین میکند. به نظر شما چرا درخت قهوه به تولید کافئین میپردازد؟ آیا به خاطر خوشایند بشر است چون عاشق قهوه و کافئین آن هستیم؟ اصلا اینطور نیست، کافئین سپر دفاعی قهوه است و از آن در برابر حشرات و قارچها محافظت میکند.
به همین سادگی این گیاه ضمن محافظت از خود در برابر آفات موفق شده است رضایت بشر را جلب کند و یک نوشیدنی دلچسب و پرکافئین به او بدهد. اکنون بیایید با نگاهی موشکافانه به بررسی لایههای مختلف قهوه بپردازیم.
اکسوکارپ یا لایه خارجی قهوه
همانطور که در قسمت بالا اشاره کردیم لایه خارجی قهوه، اکسوکارپ نام دارد. در مراحل اول رشد گیلاس قهوه، این لایه سبز رنگ است و به تدریج رنگ سبز جای خود را به رنگ زرد و در نهایت نارنجی میدهد. البته رنگ گیلاس قهوه در مرحله پایانی رشد ممکن است قرمز یا زرد باشد که این مسئله به نوع قهوه بستگی دارد. احتمالا کلمه کاسکارا را شنیدهاید، این کلمه عجیب و غریب به معنای همان پوست قهوه است که اگر آن را خشک کنیم میتوانیم یک چای کافئیندار خوش طعم را نوش جان کنیم.
موسیلاژ یا پالپ
زیر لایه خارجی گیلاس قهوه یک بافت میوهای وجود دارد که به آن موسیلاژ میگوییم. در واقع موسیلاژ یا پالپ همان بافت نرم و گوشتی قهوه است، هنگامی که میوه قهوه نارس است موسیلاژ بافت سفتی دارد اما به تدریج که میوه میرسد این لایه نیز نرم میشود. در واقع این لایه وظیفه محافظت از دانه قهوه را در تمامی مراحل رشد بر عهده دارد. موسیلاژ حاوی قندهای مختلف، پکتین و سلولز است که دست در دست هم میدهند و بر طعم دانهها تاثیر میگذارند.
موسیلاژ در مرحله تخمیر قهوه به روش فرآوری خشک یا تر از دانه جدا میشود. در مرحله فرآوری تر این لایه روی دانه باقی میماند که به کمک آنزیمهای مختلف تجزیه شود. در مرحله شستشوی دانهها، این لایه به راحتی جدا میشود. جداسازی موسیلاژ به روش فرآوری خشک ماجرای متفاوتی دارد، در این روش موسیلاژ به همراه دانه خشک میشود و در نهایت به کمک تجهیزات مخصوص از دانه جدا میشود. اگر موسیلاژ روی دانه بماند قهوه ترش میشود.

لایه پکتین
پکتین یک لایه نازک محافظتی است که در دیواره سلولی گیاهان وجود دارد. این لایه که از سلولز ساخته شده است وظیفه مراقبت از دانه قهوه را بر عهده دارد که بتواند به خوبی رشد کند، به تکامل برسد و در نهایت به یک نوشیدنی خوش عطر و طعم تبدیل شود.
لایه اندوکارپ
در بررسی آناتومی دانه قهوه با یک لایه متفاوت که شبیه یک پوسته ضخیم است مواجه میشویم. این لایه همان اندوکارپ است که ۳ تا ۷ لایه مختلف دارد. هنگامی که میوه قهوه به مراحل پایانی رشد خود میرسد، سلولهای اندوکارپ سفتتر میشوند. به نظر شما سفتی و سختی این سلولها دلیل خاصی دارد؟ در واقع سفتی این لایه از رشد بیرویه دانه قهوه جلوگیری میکند. پوست، پالپ، موسیلاژ و اندوکارپ در مراحل مختلف فرآوری و رست قهوه از دانه جدا میشوند.
پوست نقره ای قهوه
یکی دیگر از لایههایی که اطراف دانه قهوه را میپوشاند، سیلور اسکین یا همان پوست نقرهای است. یک لایه نازک و بسیار ظریف که به دانه قهوه میچسبد و همه نواحی آن را پوشش میدهد. سیلور اسکین که اپیدرم نیز نام دارد در مرحله رست قهوه و بر اثر گرما از دانه جدا میشود.

اندوسپرم مهمترین بخش در آناتومی قهوه
اگر گیلاس قهوه را یک صدف در نظر بگیریم، اندوسپرم مروارید ارزشمند آن است. همه ما اندوسپرم یا دانه قهوه را میشناسیم و با مراحل رست، آسیاب و دمآوری آن آشنایی داریم. در واقع این دانه ارزشمند بیشترین قسمت گیلاس قهوه را تشکیل میدهد و در مرحله باروری گلهای قهوه به وجود میآید. اندوسپرم مانند یک سپر محافظ اطراف جنین قهوه را میپوشاند و از آن مراقبت میکند، از سوی دیگر مواد مغذی (نشاسته)، چربی و پروتئین مورد نیاز جنین را فراهم میکند. مقدار کافئین موجود در اندوسپرم میتواند از ۰/۸ تا ۲/۵ درصد متغیر باشد.
نکته: پس از برداشت دانههای قهوه حدود ۱ تا ۷ درصد از آنها قهوه پی بری یا همان قهوه پی بی هستند.
قهوه پی بری چیست؟
در یک میوه قهوه دو عدد دانه وجود دارد اما در ۷ درصد از موارد برداشت قهوه در سراسر جهان، به جای دو دانه فقط یک دانه درون گیلاس قهوه رشد میکند. دلیل آن نیز یک جهش ژنتیکی طبیعی است که به تکامل میوه تک دانه قهوه کمک میکند. در چنین شرایطی به دانه قهوه پی بری میگوییم که از کلمه اسپانیایی کاراکولیلو مشتق شده و به معنای حلزون است. حالا چرا حلزون؟ چون قهوه پی بری از لحاظ ظاهری شباهت زیادی به حلزون دارد. البته در زبان انگلیسی قهوه پی بری به شباهت آن به نخود اشاره میکند.
در صنعت کشت قهوه به دو روش میتوانیم قهوه پی بری به دست بیاوریم. در روش اول کشاورزان دانههای قهوه را سورت میکنند و در روش دوم دست به دامان علم میشوند و به تغییر ژنتیکی گیاه قهوه میپردازند. البته باید خدمت شما عرض کنیم که همه کشاورزان به تولید این نوع قهوه نمیپردازند اما جالب است بدانید که قهوه پی بری به علت کیفیت بالا و هزینههای زیاد کاشت و برداشت در مقایسه با قهوه معمولی قیمت بالاتری دارند.
یکی دیگر از تفاوتهای مهم قهوه پی بری با قهوه معمولی آن است که صاف نیست بلکه ظاهری گرد و صیقلی دارد و بسیار سفتتر و متراکمتر است. هنگامی که به آسیاب قهوه پی بری میپردازیم متوجه میشویم که در مقایسه با قهوه معمولی زبرتر است. به عبارتی اگر از درجه ریز دستگاه برای آسیاب قهوه معمولی و قهوه پی بری استفاده کنیم، قهوه پی بری به هیچ عنوان مانند قهوه معمولی آسیاب نمیشود. در نتیجه روش دمآوری آن نیز متفاوت است که باریستا با توجه به تخصص خود میتواند بهترین روش را انتخاب کند که قهوهای خوش عطر و طعم به مشتری تحویل دهد.

آناتومی دانه قهوه رمز عطر و طعم
به احتمال زیاد شما نیز مانند اکثر افراد تصور میکردید که دانههای قهوه ساختاری بسیار سادهای دارند و اکنون از کشف رازهای فراوانی که در دل این دانههای کوچک نهفته است شگفت زده شدهاید. اکنون که آناتومی دانه قهوه را درک کردهاید به خوبی میتوانید نقش هر یک از لایهها در رشد دانه را درک کنید. بدون شک دیدگاه شما را نسبت به قهوه تغییر دادهایم و اکنون شناخت عمیقتری از طعمهای بینظیر قهوه دارید.
هر فنجان قهوهای که برای رفع خستگی و تامین انرژی مینوشیم راوی سفر دور و دراز دانهها است و اکنون که با داستان پر فراز و نشیب این نوشیدنی خوش عطر و طعم آشنا شدهایم بیشتر قدر این نعمت ارزشمند را میدانیم. شناخت آناتومی قهوه به ما این فرصت را میدهد که به صورت علمی به سفر دانه از مزرعه تا فنجان نگاه کنیم و به ارزش واقعی آن پی ببریم. از سوی دیگر با شناخت ساختار قهوه میتوانیم قهوه با کیفیتتری را انتخاب کنیم و از نوشیدنی خود لذت بیشتری ببریم.
دفعه بعد که قصد داشتید یک فنجان قهوه نوش جان کنید، آناتومی دانهها را به خاطر بیاورید و به تاثیری که بر عطر و طعم نوشیدنی شما میگذارند فکر کنید. این نگاه جدید به شما کمک میکند تجربهای عمیقتر و لذت بخشتر از قهوه نوشی داشته باشید. شرکت در دوره آموزش رست قهوه این امکان را برای شما فراهم میکند که به صورت تخصصی با قهوه آشنا شوید سپس در کنار اساتید کافه نیرو به کسب دانش بپردازید و در نهایت وارد بازار کار شوید. کار را به کافه نیرو بسپارید، ما راه را بلد هستیم.
سوالات متداول
چرا شناخت آناتومی قهوه برای باریستاها ضروری است؟
آشنایی با آناتومی قهوه به باریستاها و همه افرادی که به این دنیای خوش عطر و طعم علاقه دارند کمک میکند لایههای مختلف قهوه را بشناسند و با تاثیری که بر عطر و طعم قهوه میگذارند آشنا شوند. به این ترتیب آنها میتوانند قهوه بهتر و با کیفیتتری را انتخاب کنند.
اندوسپرم چه تاثیری بر عطر و طعم قهوه دارد؟
اندوسپرم یا دانه قهوه حاوی موارد متعددی مانند کافئین و انواع قند و چربی است که این ترکیبات در مرحله برشته کاری قهوه مقداری دستخوش تغییر میشوند و به تنوع طعمی این نوشیدنی پرطرفدار کمک میکنند.
ترکیبات مهم قهوه کدامند؟
به طور کلی ۵۵ درصد قهوه از پلی ساکارید، ۸ تا ۱۵ درصد از چربی (این مقدار میتواند بر اساس نوع قهوه متغیر باشد)، ۱۱ درصد آن از پروتئین و حدود ۱۳ درصد از آب تشکیل شده است. البته ترکیبات دیگر نیز در قهوه وجود دارند مانند ویتامینها و مواد معدنی مختلف نظیر کلسیم، سدیم، منیزیم، فسفر و پتاسیم.
مترجم:
لیلا عبدالملکی
منبع:


