معروفترین قهوههایی که هر مصرفکنندهای با نامشان آشناست عربیکا و ربوستا هستند. ولی در قهوهفروشیها گونیهای زیادی با نامهای مختلف جلبنظر میکنند که آنها را نمیشناسیم مثل قهوه لیبریکا. شاید در اولین نگاه تنها تفاوتش را به منطقه جغرافیایی کشور تولیدکننده یعنی لیبریا ربط دهیم. اما جالب است بدانید که با تغییرات اقلیمی که درگیر آن هستیم، شاید همین قهوه لیبریای کمتقاضا و گمنام، در آینده جای عربیکا و ربوستا را بگیرد.
- لیبریکا گرما، خشکی و ارتفاعات پایینتر را بهتر از عربیکا تحمل میکند.
- تخمیر بیهوازی و طبیعی لیبریکا طعم آن را تغییر میدهد و باعث افزایش تقاضا و ارزش آن در بازار میشود.
- لیبکس هم مقاومت لیبرکا در برابر شرایط اقلیمی را دارد و هم از مزیت باردهی فراوان و کوتاهی زمان برداشت میوه اکسالسا برخوردار است.
- تولید کم وکیفیت نامتجانس دانهها از بزرگترین موانع توسعه تولید و عرضه لیبریکا است.

لیبریکا عضو کمتر شناختهشده خانواده قهوه
در خانواده گیاهان قهوه با نام علمی Coffea بیش از ۱۲۰ گونه وجود دارد. در حالی که ۹۹ درصد از قهوه جهان را عربیکا و ربوستا تشکیل میدهند، سرمایهگذاران و تولیدکنندهها توجه چندانی به توسعه ۱ درصد باقیمانده از قهوههایی مثل اکسالسا و لیبریکا نداشتند.
تا به حال لیبریکا و گونههای متنوعش بطور طبیعی کشت و پرورش یافتند و تولید شدند. اما این روند در حال تغییر است و پیشرفت در روشهای آمادهسازی محصول قهوه برای عرضه به بازار مهمترین دلیل آن است.
سالهای زیادی است که قهوه لیبریکا به داشتن پروفایل جنگلی و لاستیکی معروف است. اما تولیدکنندگان در کشورهایی از جمله مالزی، اندونزی، فیلیپین و هند پروفایل آن را تغییر دادند. با استفاده از روشهای تخمیر بیهوازی و کنترلشده که روی عربیکا انجام میشد پروفایل لیبریکا نیز شیرینتر و دارای ترکیبی از طعمهای متنوع خوشایندتر شد.
توجه تولیدکنندگان به لیبریکا به عنوان محصولی خاص، پیامدهای خوبی داشت. موقعیت آن از قهوهای که در حد کنجکاوی چشیده میشد به گزینهای تجاری تبدیل شد.
بعضی از دستاندکاران صنعت قهوه معتقدند، شاید استفاده از روشهای پیشرفتهای که قبلا برای آمادهسازی ربوستا استفاده شد در مورد قهوه لیبریکا نیز کارآمد باشد. روشهایی که تا به حال برای تخمیر، خشکاندن و بقیه مراحل پس از برداشت لیبریکا آزمایش نشده است.

بازگشت قهوه لیبرکا به مرکز توجه
در حال حاضر لیبرکا بطور جدی مورد توجه تولیدکنندهها، رستکاران و مصرفکنندگان قرار دارد و نمیتوان به راحتی این مورد تجاری را نادیده گرفت. با وجود آنکه منشا این گونهها در لیبریا واقع در غرب آفریقاست اما امروزه بطور وسیعی در سراسر جنوب شرقی آسیا کشت میشود. دلیل برتری این گونه برای کشت در منطقه، پوست سخت گیلاسهای آن است. علت مقاومت زیاد قهوه لیبریکا در برابر بیماریها و آفتهای قهوه از جمله زنگزدگی برگ قهوه و کرمهای ریشهخوار همین پوسته سخت آن است.
ویژگی برتر لیبریکا چیست؟
برخلاف یافتههای تاریخی، تحقیقات اخیر تایید میکند که لیبریکا گونهای متمایز و مستقل از اکسلساست.
دلیل اصلی مورد توجه قرار گرفتن این گونهها، وخیمتر شدن بحرانهای ناشی از تغییرات اقلیمی است. قهوه لیبریکا فصلهای خشک و کمبارش و گرمای ارتفاعات پایینتر را نسبت به عربیکا بیشتر تحمل میکند.
پوسته اطراف دانه بطور میانگین بین 0.36تا 0.77 میلیمتر ضخامت دارد. طول دانهها ۹۵ تا 3.18 میلیمتر و عرض آنها 5.6 تا ۱۲ میلیمتر و نسبتا بزرگ محسوب میشوند. درخت لیبریکا بلند و محکم است، اندازه برگهایش تا ۳۰ سانتیمتر میرسد و پنج سال پس از کشت میوه میدهد.
لیبریکا نسبت به دیگر انواع قهوه گیلاسهای بزرگتری دارد که حاوی پالپ بیشتر است و به همین دلیل فرآوری آن زمان بیشتری طول میکشد. ولی در نهایت محصولی شیرین با طعمی ترکیبی و پیچیده از آن بدست میآید.

سرمایهگذاری روی لیبریکا برای ارتقای مرغوبیت
اخیرا تحقیقی درباره تجارت قهوههای کم مصرف در بازارهای جهانی انجام شد. مطالعه روی نمونهای از قهوههای کممصرف هند ازجمله قهوه لیبریکا انجام شد. بنابر نتایج بدست آمده، ما شاهد تغییر فعالیت تولیدکنندگان در تغییر مسیر از کشت محصولات جانبی به توسعه کشت هدفمند قهوههای کممصرف هستیم.
از قدیم در هند درختان قهوه را به عنوان بادشکن، گیاهان سایهدار و یا محصولی مقاوم برای کشت ثانویه دورتادور مزرعه میکاشتند. وقتی درختان کاملا بلند و گیلاسهای قهوه بزرگ میشدند، بدون آمادهسازی و بدون شناسایی و جداسازی نوع دانههای قهوه آنها را به همان شکل میفروختند.
برای دههها عمدتا قهوه لیبریکا را بدون کمترین توجهی به کیفیت یا طعم، برای ساخت قهوه فوری با ربوستا مخلوط میکردند. اما در حال حاضر سرمایهگذاری برای تولید این نوع قهوه به پشتوانه ویژگی خاص آن انجام میشود. تطابق لیبریکا با شرایط آبوهوایی سخت، خصوصیت بالقوهای است که باعث شد دوباره در بازار قهوه مورد توجه قرار گیرد، آن هم زمانی که رستکاران بدنبال نشان دادن پتانسیل خاص آن در فنجان هستند.
علت تفاوت پروفایلهای طعمی در لیبریکا
تولیدکنندهها و محققین ویژگیهای ژنتیکی گونههای قهوه را شناسایی و درختهای قوی و سالم را انتخاب میکنند. با برنامهای هدفمند آنها را تکثیر و گیلاسهای قهوه هر نوع از درختان را جداگانه فرآوری میکنند. جمعیت غالب درختان قهوه در هند عموما اکسلسای خالص ویا لیبکس با طعم غالب اکسلسا است.
پروفایل طعمی لیبرکا متمایز است و اینکه به سمت چه پروفایل طعمی برود اغلب در فرآوری تعیین میشود.
بطور طبیعی لیبریکای فرآوریشده پروفایلی شیرین شبیه جکفروت دارد. درحالی که پروفایل لیبریکای کاملا شستهشده به پروفایلهای طعمی مرکبات و گلها نزدیک است. احتمالا علت آن مربوط به خلل و فرج بیشتر دانه است که قند بیشتری از آن طریق جذب بخش گوشتی گیلاس قهوه میشود.

تغییر طعم قهوه لیبریکا در فرآیند فرآوری
مراحلی که در آماده سازی بر تنوع کیفیت لیبریکا موثرند شامل دستهبندی و جداسازی گونههای مختلف قهوه و خشک کردن دقیق دانهها هستند. با افزایش کاشت لیبریکا تولیدکنندگان نیز در حال آزمایش روشهای جدیدتر برای کیفیت بخشی به این گونه هستند.
کیفیت قهوه لیبریکا درحال بهتر شدناست چون کل سیستم تولید درحال پیشرفت است. شناسایی گونهها باعث میشود که تولیدکننده بداند برای این گونه خاص دقیقا چه نکاتی را باید رعایت کند. حتی خشک کردن یکنواخت دانهها، حفظ کیفیت قهوه برای مدتی که در انبار است و انتخاب گونههای مناسب در قابل رویت شدن شخصیت قهوه مهم هستند.
معمولا قهوه لیبریکا بیشتر از عربیکا قند دارد بنابراین فرایند تخمیر تغییر چشمگیری در پروفایل طعمی آن ایجاد میکند. تخمیر بیهوازی ۱۲۰ ساعته پروفایلی با اسیدیته سبک تولید میکند. درحالی که افزایش زمان تخمیر تا ۳۶۰ و ۷۲۰ ساعت پروفایل فنجان را به طعم شراب یا مزهای شبیه انگور نزدیک میکند. تولیدکنندهها دما را روی ۲۵ درجه سانتیگراد نگه میدارند تا از افزایش اسید استیک که طعم قهوه را به سرکه نزدیک میکند جلوگیری کنند.
یکی دیگر از راههای تخمیر استفاده از روشهای طبیعی است. بعضی از تولیدکننهها از روش کربنیک مسریشن (Carbonic Maceration) یا فرآوری عسلی (Honey Process) استفاده میکنند. در روش اول تخمیر با افزایش گاز دیاکسید کربن و کاهش اکسیژن در محفظه انجام میشود. در روش دوم ماده چسبناک روی گوشت گیلاس قهوه پوستکنده وظیفه تخمیر را به عهده میگیرد. البته روشهای دیگری نیز برای افزایش شدت و طعم پروفایلهای قهوه لیبریکا وجود دارد.
لیبریکا در انتظار جهش در بازار جهانی
منطق تجارت واضح است. لیبریکا دورهای طولانی به عنوان قهوهای کم فروش در بازار شناخته شده بود، اما تولیدکنندههایی که بتوانند این روشها را بکار گیرند به آسانی میتوانند موقعیت قهوه لیبریکا را از جایگاهی دور افتاده و بیرونق به مرکز توجه بازار قهوه تغییر دهند و درآمدشان را افزایش دهند.
در حال حاضر تولیدکنندهها مشغول اثبات عملی بودن این الگو هستند. برای مثال شرکت مالزیایی مای لیبریکا در حال مطالعه و توسعه تولید لیبریکاست و بیست هکتار از مزارع این شرکت به کشت لیبریکا اختصاص دارد. همچنین رسترهای حرفهای به پتانسیل تنوع طعمی و دیگر خواص این گونه پیبردهاند. بنابراین به کشف شیوههای جدید برای ساخت طعمهای جدیدتر و متنوعتری از پروفایل طعمی لیبریکا ادامه می دهند.
بازار قهوه تخصصی نیز بطور بیسابقهای این گونه را بررسی میکند. در حال حاضر بخشی در جایزه جهانی قهوه به انواع لیبریکا اختصاص دارد. بدست آوردن چنین جایگاهی در رقابتهای جهانی نشاندهنده پرش بلند لیبریکا در ارتقا کیفیت است.
چشم انداز آینده لیبریکا در بازار قهوه
مراکز کشت اصلی لیبریکا مانند مالزی و فیلیپین بهندرت درباره کیفیت بالای این گونه صحبت میکنند اما چهره لیبریکا در حال تغییر است. باوجود اینکه تولید این گونه کم است اما توجه متقاضیان تجارت را بطور چشمگیری به خود جلب کرده است. حتی رستکاران حرفهای بینالمللی مشتاق طعمدهی و فروش آن به عنوان تجارتی پرسود هستند.
قهوه لیبریکا در ابتدای راه ارتقا کیفیت است و چون هنوز تولید و حضور پیوسته و پایدار آن در بازار تثبیت نشده نمیتوان دادههای قابل اطمینانی درباره آن بدست آورد.
ما در ابتدای تغییر مسیر از درختان قدیمی و پراکنده به سمت کاشت و تولید تخصصی لیبریکا با درختان انتخابی، همسان و مدیریتشده هستیم. موانع اصلی تولیدکنندهها کمبود بذر ونهال، عرضه محدود و اساسا کیفیتهای متفاوت قهوه کشتشده است.
اما آن لحظه سرنوشتساز از همین حالا قابل رویت است. اولین مسابقه رستکاری بینالمللی قهوه لیبریکا با ۲۲ شرکت کننده در سال ۲۰۱۹ برگزار شد. به علاوه استفاده باریستاها از لیبریکا در مسابقه قهرمانی جهانی باریستا نشانههایی از فرارسیدن دوران طلایی لیبریکا در بازار جهانی است.

کشف لیبکس (Libex)
قهوه لیبریکا اگر چه در مقابل عوامل ناسالم محیطی مقاومت خوبی دارد ولی گزینه آسانی برای انتخاب تولیدکنندهها نیست.
ویژگیهایی مانند:
- بلند بودن درختان
- خوشههای رسیده کمحجم
- و مراحل فرآوری
میتواند تولیدکننده لیبریکا را نسبت به عربیکا و ربوستا با چالشهای بیشتری رو بهرو کند. همین چند مورد کافی است تا تولیدکننده فورا دور این گزینه را خط بکشد.
اما لیبکس که ترکیبی از دو گونه لیبریکا و اکسلساست فرصت بیشتری برای رقابت در بازار دارد. پژوهشگران دههها قبل وقتی در حال مطالعه درختان لیبریکا بودند این گونه جدید را روی بعضی از درختان پیدا کردند. با بررسی ژنتیکی لیبکس معلوم شد که این گونه ویژگیهای حدوسطی از هر دو گونه لیبریکا و اکسلسا را در ژن خود دارد.
مزیتهای موروثی هردوگونه در لیبکس با هم ترکیب شده است. این قهوه تابآوری در مقابل گرما را از قهوه لیبریکا و مقاومت در برابر بیماریها و پتانسیل تولید انبوه را از اکسلسا ارث برده است. پوسته نازک دانه، فرآوری آسان و سازگاری بیشتر در شرایط آبوهوایی نامساعد، شانس رقابت آن را افزایش داده است.
یکی دیگر از امتیازات لیبکس قدرت بارآوری این گونه است. چون با استفاده از روشهای قلمه و پیوند به آسانی میتوان این گونه را تکثیر کرد و در مدت کوتاهتری محصول بدستآمده را وارد بازار کرد.
لیبریکا در تلاش برای ورود به بازار جهانی است
در حال حاضر ظرفیت تولید قهوه لیبریکا برای ورود به بازار جهانی کافی نیست. همچنین کیفیت آن بقدر کافی مرغوب نیست که بتواند جایگزین عربیکا و ربوستا شود. اما برای تولیدکنندههایی که منطقه کشت آنها در معرض تهدیدهای آبوهوایی قرار دارد این گونههای مقاوم به شرط دقت در مراحل آمادسازی مقرون به صرفه و سودآور هستند.
آنچه مسلم است وضعیت عرضه قهوه لیبریکا در بازار جهانی هنوز تغییر قابل ملاحظهای نکرده است اما تحول بزرگی که رخ داده، تغییر نگاه ریشهای به لیبریکایست. دستاورد عملی این تغییر نگرش اقداماتی است که پژوهشگران، رستکاران و رقبای تجاری بازار قهوه به آن مشغولند. این اقدامات شامل کشف ویژگیهای قهوه لیبریکا از جمله تحمل گرمای زیاد در ارتفاعات پایین، مقاومت در برابر بیماریها و سازگاری با شرایط نامساعد آب و هوایی است. با استفاده از نتایج تحقیقات، تولیدکنندهها از روشهای تکثیر و فرآوری بهینه و همچنین پرورش گونههای برتر مانند لیبکس در کاشت و برداشت مزارع خود استفاده میکنند.
نویسنده: فریبا ثابت
منبع:


