آیا میدانید قهوه جزو خانواده گیاهان گلدار روناسیان به نام روبیاس (Rubiaceae) است؟ در این خانواده بیشتر از ۵۰۰ رده (گروههای بیولوژیکی که از انشعاب یک خانواده ایجاد میشود) و حدود ۶۰۰۰ گونه وجود دارد. یکی از این دانهها که عاشق آن هستیم، قهوه است (نام علمی آن Coffea است)! گیاهشناسان همه گیاهان بذردار خانواده رناسیان را به عنوان گیاه قهوه در نظر میگیرند. ولی قهوهای که ما مینوشیم فقط متعلق به دوگونه عربیکا (Arabica) و کانفورا (Canephor)، معروف به روبوستا (Robusta) است. تفاوت عربیکا و روبوستا از تفاوت گونههایشان ناشی میشود و ما را به مقایسه دانه عربیکا در مقابل روبوستا علاقمند میکند.
تفاوت عربیکا و روبوستا
قهوه عربیکا به دونوع اصلی تقسیم میشود، تیپیکا (Typica) و بوربون (Bourbon). روبوستا تنها زیرمجموعه قهوه کانفوراست که ما آن را مینوشیم. به همین دلیل کانفورا به نام روبوستا معروف است. پس دانههای قهوه به دو نوع اصلی عربیکا و روبوستا تقسیم میشوند. تفاوت مهم آنها، غیر از اینکه گونههای متفاوت از یک خانواده گیاهی هستند، بین طعم و ویژگیهای واقعی دانههایشان است.
خصوصیات متفاوت از یک خانواده مشترک
به یاد داشته باشید حتی دانههای قهوه از یک رده یا یک نوع هم میتوانند در کیفیت و طعم متفاوت باشند. گاهی شرایط پیشبینی نشده در طول دوره رشد گیاه یا روشهای فراوری، باعث تولید پروفایل طعمی متفاوتی در قهوه میشوند. حاصل کار و تأثیر این عوامل در فنجان قهوه ظاهر میشود. دانههای قهوه سالم و رسیده، اگر در مناطق مختلف برویند مجموعهای از خصوصیات کاملاً متمایزی را نشان میدهند.
یکی از بهترین نمونهها، که بهخوبی این موضوع را نشان میدهد، قهوه کونا (Kona) است. درحالیکه دانه از نوع عربیکاست فقط در کونا که منطقهای از جزیره بزرگ هاوایی است، پرورش مییابد. شرایط خاص محیطزیست کونا است که این کیفیتهای منحصربهفرد را در قهوه ایجاد میکند. چون همین دانه وقتی در جای دیگری کشت میشود، این ویژگیها را نشان نمیدهد. همین موضوع درباره دانههای عربیکا در مقابل دانههای روبوستا نیز صدق میکند. باتوجهبه شرایط و منطقهای که دانهها رشد میکنند طیف وسیعی از تفاوتها در طعم و کیفیت آنها ظاهر میشود.

دانه های قهوه عربیکا
علیرغم کمتر بودن کافئین عربیکا در مقابل روبوستا، اما عربیکا از نظر طعم اغلب در مرتبه بالاتری قرار میگیرد. عربیکا معمولاً طعم ملایمتر و شیرینتری دارد و به نتهای شکلات و شکر نزدیک است. اغلب، در قهوه عربیکا طعم میوهها و توتها نیز محسوس است. از طرف دیگر طعم ربوستا غنیتر، تندتر، تلختر و دارای طعمهای اضافی مثل دانههای غلات یا دانههای روغنی است. گاهی هم تلخی غیرعادی دارد که به بوی لاستیک سوخته تشبیه میشود. این طعم نامتعارف معمولاً در قهوههایی باکیفیت پایین وجود دارد.
بنا بر آمار سازمان بینالمللی قهوه بیش از ۶۰% قهوه جهان از کشت عربیکا تولید میشود. با دانه عربیکا داستان قهوه از اتیوپی آغاز شد و هنوز هم عربیکا به بهترین شکل در ارتفاعات بالاتر پرورش مییابد. بوی سحرآمیز و باشکوه گلهای عربیکا دو بار در سال فضا را معطر میکند. از این گلهای معطر میوههای بیضوی شکلی تولید میشود که داخل آن دو بذر مسطح به نام دانههای قهوه جای گرفتهاند. بلندی درختچه عربیکا به ۵ متر میرسد. اما معمولاً با هرسکردن ارتفاع آن را به ۲ متر میرسانند تا قدرت باروری درخت بیشتر و از نظر تجاری بهرهورتر باشد. عربیکا دو مجموعه کروموزوم دارد که باعث میشود خود گردهافشانی (خود باروری) کند. این بدان معناست که عربیکا در مقابل روبوستا بهعنوان یکگونه پایدار باقی میماند، زیرا بهطورکلی احتمال گردهافشانی از گلی به گل دیگر خیلی کم است.

انواع عربیکا
اولین نوع عربیکایی که کشف شد، تیپیکا بود؛ بنابراین دنیای جدید، تیپیکا را بهعنوان قهوه اصل میشناسد. محصول تیپیکا کم است یا بهعبارتدیگر بازده پایینی دارد؛ ولی به دلیل کیفیت عالی طعمش از ارزش زیادی برخوردار است.
از طرف دیگر نوع بوربن عربیکا به دلیل عطرهای پیچیده و متعادلش گرانبها است. بهعلاوه تعداد زیادی جهش ژنی در تولیدمثل آنها رخ میدهد که منجر به پیدایش زیر مجموعههایی باکیفیت بالاتر میشود.
قهوههای معروف کاتورا(Caturra) ، سن رومن(San Ramon) و پاکاس (Pacas) محصول جهش طبیعی عربیکا هستند. همچنین تعدادی از گونههای بوربون، برای تطابق با شرایط اقلیمی، محیطی و ارتفاعات منطقهای پرورش داده میشوند. یکی از این انواع گرانبها مانتین بلو(Blue Mountain) است که فقط در ارتفاعات بالا رشد میکند و شکوفه میدهد. موندا نوا (Mundo Novo) و بوربن زرد (Yellow Bourbon) نمونههای دیگری از بوربنها هستند.
دانه های قهوه ربوستا (کانفورا)
بیشترین نوع رایج قهوه کانفورا، ربوستا، برادرکوچکتر بیابان دیده عربیکا است. این اصطلاح احتمالاً به دلیل مقاومتر و جوانتر بودن روبوستا نسبت به عربیکا، متداول است. استعاره خیابان دیده که معادل فارسی گرگ بیابان دیده را در ذهن تداعی میکند، به چالشهایی اشاره دارد که سبب استحکام و مقاومت شخصیت روبوستا میشود. این استعاره به مقاومبودن دانه روبوستا در مقابل عربیکا و همینطور طعم تلخ و شدید روبوستا در مقابل طعم ظریف و ملایم عربیکا اشاره دارد. علیرغم مزه ساده و تلخش که ممکن است برای افرادی ناخوشایند باشد؛ ولی کمتر پالایش میشود. روبوستا به طور وسیعی در ترکیبات اسپرسو استفاده میشود. چون روبوستا در مقابل عربیکا تأثیر بیشتری بر بهترشدن کیفیت کرما (لایه کرمی که بر روی گیلاس اسپرسو میسازد) دارد. روبوستا سختجانتر و نسبت به بیماریها مقاومتر است و محصول بهتری تولید میکند. همچنین روبوستا نسبت به عربیکا یک بستهبندی پر از کافئین است!

روبوستا، کافئین و اسیدهای کلروژنیک(chlorogenic acids)
تصور میشود کافئین بالای ربوستا همراه اسیدهای کلروژنیک آنتیاکسیدانهایی طبیعی) مکانیسم حفاظتی گیاه را میسازد. این مکانیسم دفاعی باعث میشود گیاه با دفعکردن آفات و بیماریها از خود محافظت کند. اسیدهای کلروژنیک وقتی در سطح پایینی باشند بخش اصلی پروفایل طعمی قهوه را به آنها نسبت میدهند. اگرچه روبوستا شامل سطوح بالاتری از این اسیدهاست. گاهی اکسیدشدن محصولات بهوسیله این اسیدها باعث ایجاد طعمهای ناخوشایندی میشوند. پس پتانسیل زیر سؤال بردن کیفیت قهوه را دارند.

رشد دانه های عربیکا در مقابل دانه های روبوستا
روبوستا زیرمجموعههایی دارد که هرکدام مجموعه خصوصیات ویژهای را از خود بروز میدهند. همین موضوع در مورد دانههای عربیکا نیز صدق میکند. گاهی اوقات انواع روبوستا در مقابل بیماریها ایمنی بیشتری نسبت به عربیکا دارند.
روبوستا در ارتفاعات پایین بهخوبی پرورش مییابد. در مناطقی که در معرض هجوم قارچها، آفات و سایر بیماریها هستند، رشد میکند.
درختچه روبوستا در مقابل عربیکا تنومندتر و بزرگتر است. سایز روبوستا تقریباً دوبرابر عربیکاست و در مناطق مرطوب بهخوبی رشد میکند. بعد از گلدهی، تقریباً یک سال طول میکشد تا میوهها برسند. روبوستا خود باروری ندارد؛ بنابراین گردهافشانی از طریق باد، زنبور و یا حشرات برای تولیدمثل گیاه ضروری است.
کافه نیرو امیدوار است که مطالب مقاله برایتان جالب بوده و از اطلاعات آن بهره برده باشید. ما را فراموش نکنید، مطالب جالب و مفید درباره دنیای شگفتانگیز قهوه در راه است. سایت ما را دنبال کنید.
نویسنده: فریبا ثابت
منبع:


