بن پوت (Ben Put) کانادایی قهرمان مسابقات جهانی باریستایی سال 2017، اولین کسی بود که باریستاهای سراسر جهان را با مفهوم تقطیر انجمادی آشنا کرد. روشی که شیر غلیظ را غنیتر و شیرینتر میکند. این روش بهسرعت در مسابقات باریستایی متداول شد و امروز در کافههای سراسر جهان به کار میرود.
قهرمان بعدی، آنتونی داگلاس (Anthony Douglas) استرالیایی با تکنیک خشککردن انجمادی خود یکقدم جلوتر رفت و شیر غلیظتری تولید کرد. آنتونی شیر غلیظ شده را با قهوهای طبیعی که به روش بیهوازی تخمیر میشود، ترکیب کرد. سپس با کمک دستگاه توزیع اتوماتیک (Auto Comb) پودر قهوه که نتیجه آن عبور یکسان آب از لابهلای قهوه بود، در این مسابقات پیروز شد. این قهوه طبیعی بیهوازی سیدرا(Sidra) نام دارد و در مزرعه فینگا ال دیویسو (Finca El Diviso) کشت میشود. نگارنده مقاله اصلی در سایت Baristahustle پس از پیروزی بزرگ آنتونی در کسب مقام قهرمانی برای دریافت اطلاعات بیشتر به ملاقات او رفت و سوالاتی درباره خشک کردن انجمادی و علت تأثیر قابلملاحظه آن بر خوشمزه شدن شیر مطرح کرد. در این مقاله از کافه نیرو ترجمه آزادی از این مصاحبه را مطالعه میکنید.

خشک کردن انجمادی چیست؟
بنابر توضیح آنتونی «خشک کردن انجمادی» نام دیگری برای خشککردن از طریق فریز یا همان Freeze drying است. فریز درایر به معنای حرارت دادن ملایم به شیر منجمدی است که در وکیوم نگهداری میشود. در خشککردن انجمادی آب فرآورده خارج میشود؛ ولی ترکیب و طعم آن دستنخورده باقی میماند.
با اعمال فشار کم، یخ ذوب نمیشود؛ بلکه در مرحله آبشدن مستقیماً به بخار تبدیل میشود. میتوان گفت ویژگی منحصربهفرد این تکنیک حذف مرحله تبدیل یخ به آب در فرایند خشککردن است. این فرایند تصعید نام دارد. بخار آب خارج میشود و شیر سفت و جامد باقی میماند.
به همین دلیل غذایی که در فریزر میماند خشک میشود و همین تصعید یکی از دلایل سوختن فریزر است. فریزر درایر شیر را به پودر خشک تبدیل میکند. در صورت نیاز میتوان پودر خشک را دوباره به شکل مایع درآورد و با غلظت دلخواه استفاده کرد. آنتونی شیر جامد را با شیر تازه مخلوط کرد تا غلظتش ۱.۸ برابر بیشتر از شیر اولیه شود.
به چند دلیل شیر خشکی که به روش انجمادی تهیه میشود با شیرخشکهایی که مصرف تجاری دارند متفاوت است. برای تولید اکثر شیر خشکها از روش خشک کردن پاششی استفاده میکنند. قهوه فوری نیز با همین تکنیک تهیه میشود. شیر را در محفظه داغی میریزند که آب شیر به سرعت در آنجا بخار میشود و فقط پودر شیر به جا میماند.
مقایسه خشک کردن انجمادی با پاششی
خشککردن انجمادی در مقایسه با خشککردن پاششی کیفیت شیر اولیه را بهتر حفظ میکند. احتمال اکسیدشدن، فساد یا تجزیه شیر با استفاده از این روش کاهش مییابد. در نتیجه مواد مغذی شیر اصل طبیعی بهتر حفظ میشود. اگر چه شیرخشک تولید شده با هر یک از دو روش انجمادی یا پاششی در طول دوره نگهداری خراب میشود. به همین دلیل بو و طعم ناخوشایندی ایجاد میکند که علائم ناشی از اکسیداسیون و واکنشهای شیمیایی است.
در این مورد مزیت خشک کردن انجمادی این است که میتواند برای تولید شیرخشک در مقیاس کم بکار رود؛ بنابراین با استفاده از این روش میتوان همیشه از شیرخشک تازه استفاده کرد که طعم اصلی شیر را دارد. آنتونی برای تغلیظ شیر، تکنیک خشککردن انجمادی را به روشهای دیگر ترجیح داد. چون کیفیت شیرخشک حاصل از این روش ثابت میماند و همچنین بو و طعم شیر فراوری نشده در آن حفظ میشود.

طعم شیر خشک انجمادی چطور است؟
درست مانند شیر تقطیرشده انجمادی، شیرخشک شده انجمادی نیز دارای همان عناصر شیر اصلی است. ولی غلظت مواد تشکیلدهنده در آن بیشتر است؛ بنابراین باعث میشود شیر غنیتر و شیرینتر از شیر اصل اولیه باشد. بهعلاوه طعم شیرینتر، شیرخشک انجمادی بافتی لطیف و غنی دارد. ترکیبی که نه مزه شیر و نه شیر خامه را دارد؛ بلکه طعم آن کاملاً متفاوت و متمایز است.
آنتونی میگوید در تهیه کاپوچینو با شیر غلیظ شده، نقش شیر در کیفیت و طعم قهوه بسیار شبیه به شیر طبیعی و استاندارد است. او تأکید میکند که ساختار فوم در شیر غلیظ شده به دلیل بالاتر بودن پروتئین و چربی بهتر است.
تفاوت خشک کردن انجمادی و تقطیر انجمادی چیست؟
در تقطیر انجمادی آب در دمای بالاتری نسبت به مواد جامد شیر (مانند چربیها، پروتئینها و لاکتوز) یخ میزند؛ بنابراین در دمای نزدیک به ۰ درجه فقط تکههای خالص آب یخزده باقی میمانند. درحالیکه مواد جامد شیر برای مدت طولانیتری در حالت مایع باقی میمانند؛ بنابراین قسمت مایع که حاوی غلظت بالاتری از مواد جامد شیر است، از آب یخزده جدا شود. اتفاقاً به دلیل همین اصل تفاوت دمای انجماد مواد است که آخرین تکه بستنی یخی تقریباً هیچ طعمی جز آب ندارد.
انجماد تقطیری در صنعت به انجماد جزءبهجزء (انجماد تفریقی) یا خشک کردن انجمادی معروف است. تقطیر انجمادی در زنجیرهای از فرایندهای صنعتی ازجمله نمکزدایی و تهیه کنسانتره آبپرتقال استفاده میشود. حفاظت از مواد حساس به حرارت این روش را برای خارجکردن آب از خوراکیهایی مانند شیر ایدئال میکند.
مزیت خشک کردن انجمادی
مزیت اصلی خشک کردن انجمادی این است که در انتهای فرایند میتوان بر مقدار جامدات شیر بر جامانده و میزان مصرف آن کنترل کاملی داشت. در هر بار تبدیل و تقلیل کامل شیر مایع (همه عناصر موجود در شیر) به پودر، غلظت یکسانی به دست میآید.
بنابراین با داشتن پودری با غلظت وکیفیت ثابت و اطمینان از نتیجهای مشابه، میتوانیم آن را در ترکیبات مورد نظرمان مصرف کنیم. شیر بازسازیشده نه تنها غلیظ است، بلکه اجازه میدهد باریستا با استفاده از پودر غلظتهای لازم را بسازد. این مزیت بهطور موثری کار باریستا را راحت میکند و میتواند طیفی از ترکیباتی با غلظتهای زیاد تا لطیف را بسازد. در این صورت طعم ترکیبات بیمزه و یا آنقدر سنگین نمیشود که دلزدگی ایجاد کند. قطعا اگر یک روز این نوشیدنی غایب باشد جایش خیلی خالی خواهد بود!
از طرف دیگر این روش تا اندازهای متغیر و کنترل عوامل مؤثر بر آن سخت است. تهیه شیر غلیظ در حجم زیاد با استفاده از این روش نیاز به چندین چرخه انجماد و ذوب دارد. بهعلاوه مقداری از لاکتوز شیر اصلی در یخ باقی میماند که باعث میشود نسبت مواد موجود در شیر اولیه در شیر بازسازی شده تغییر کند.

آیا شیر خشک انجمادی را در کافه ها خواهیم دید؟
بعد از قهرمانی بن پوت در ۲۰۱۷ شیر تقطیری منجمد در کافههای سراسر جهان بهعنوان گزینهای خاص ظاهر شد و یکی از فوایدش آن است که هرکسی با داشتن فریزر میتواند این شیر را تهیه کند. البته تجهیزاتی هم برای این کار طراحی شده است و باوجوداینکه امکان خرید تجهیزات در اندازههای کوچک وجود دارد؛ اما قیمت آنها ارزان نیست. بااینوجود دامنه استفاده از روش خشک کردن انجمادی شیر احتمالاً به اکثر کافهها گسترش خواهد یافت.
برای ما که کافهدار نیستیم تقطیر انجمادی شیر یا استفاده از شیر خشک بهترین گزینهای است که در دسترسمان قرار دارد.
چیزی که استفاده از شیرخشک را در ساخت قهوه تضمین میکند این است که هیچوقت قهوه شما طعم و بوی شیر سوخته را نخواهد داشت. خصوصیتی که طعم قهوه را ناخوشایند میکند که اصلاً در شان قهوه نیست!
اگر میخواهید هنر تهیه این نوع شیر را برای پذیرایی از مهمانان کافه خود بیاموزید بهتر است شرکت در دوره آموزش باریستا را در اولویت قرار دهید و با این تکنیک و بیشمار نکته دیگر برای تهیه قهوههای بینظیر آشنا شوید.
نویسنده: فریبا ثابت
منبع:


